چرا یادگیری با خواب بهتر می‌شود؟ نقش مهم خواب در تثبیت حافظه۱۲ نشانه کم‌شنوایی که نباید نادیده بگیریدفناوری نانو کشورهای اسلامی وارد مرحله پروژه‌های مشترک شدچرا رؤیا دیدن ما را خسته میکند؟ کشف راز مصرف انرژی مغز در خوابخبر مهم هواشناسی؛ پاییز ۱۴۰۵ ایران چه وضعیتی خواهد داشت؟تسریع ترخیص کالاهای اساسی در گمرک؛ ۴.۶میلیون تن کالا در مسیر ترخیصکلاهبرداری ۴ میلیارد تومانی با پیشفروش آیفون ۱۸ در اینستاگرامخاطرات رهبر شهید از جذب یک کمونیست متعصب
خاتم شیراز در دوراهی ماندگاری؛ هنری اصیل که بازار فروش می‌خواهد گروه فرهنگی همیار مردم: شیراز تنها شهر شعر، باغ‌های تاریخی و عطر بهارنارنج نیست؛ این شهر یکی از خاستگاه‌های مهم هنرهای سنتی ایران نیز به شمار می‌رود. در میان این هنرها، خاتم‌کاری شیراز با سابقه‌ای طولانی، ظرافت بالا و شیوه ساخت ویژه، بخشی از […]
گروه فرهنگی همیار مردم: شیراز تنها شهر شعر، باغ‌های تاریخی و عطر بهارنارنج نیست؛ این شهر یکی از خاستگاه‌های مهم هنرهای سنتی ایران نیز به شمار می‌رود. در میان این هنرها، خاتم‌کاری شیراز با سابقه‌ای طولانی، ظرافت بالا و شیوه ساخت ویژه، بخشی از هویت فرهنگی و هنری فارس را شکل داده است.
خاتم‌کاری هنری زمان‌بر و دقیق است که با کنار هم قرار گرفتن قطعات بسیار ریز چوب، استخوان و فلز، نقوش هندسی و چشم‌نوازی ایجاد می‌شود. این هنر در شیراز تنها به تولید جعبه، قاب، رحل قرآن و محصولات تزئینی محدود نمانده و در ساخت برخی آثار مذهبی و پروژه‌های مرتبط با عتبات عالیات نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
با این حال، استادکاران خاتم‌کار امروز با چالشی جدی روبه‌رو هستند؛ نبود بازار فروش پایدار و ضعف در معرفی خاتم اصیل شیراز از مهم‌ترین دغدغه‌هایی است که ادامه فعالیت این هنر و انتقال آن به نسل جدید را با مشکل مواجه کرده است.
مجید سلیمی، معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس، یکی از مشکلات بازار خاتم را تغییر رویکرد بخشی از تولیدکنندگان عنوان کرده است.
به گفته او، خاتم شیراز در دو دهه گذشته بازار مناسبی در داخل و خارج از کشور داشته، اما حرکت بخشی از تولیدکنندگان به سمت تولید محصولات تجاری، در برخی موارد موجب کاهش کیفیت شده است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که خاتم باکیفیت در گذشته به‌عنوان محصولی بادوام و حتی سرمایه‌ای شناخته می‌شد. کاهش دوام برخی محصولات و جدا شدن لایه‌های خاتم از سطح کار پس از مدتی، می‌تواند اعتماد مشتریان را کاهش داده و به جایگاه این هنر در بازارهای داخلی و خارجی آسیب بزند.
یکی دیگر از مشکلات مطرح‌شده برای خاتم شیراز، ضعف تبلیغات و معرفی صحیح این هنر است. بسیاری از خریداران تفاوت میان خاتم اصیل و محصولات تجاری با کیفیت پایین‌تر را نمی‌شناسند.
بر همین اساس، معرفی استادکاران شاخص، ویژگی‌های خاتم شیراز و تفاوت محصولات باکیفیت با نمونه‌های درجه دو و سه می‌تواند نقش مهمی در بازسازی اعتماد بازار داشته باشد.
خاتم شیراز همچنین دارای نشان جغرافیایی بین‌المللی است؛ ظرفیتی که می‌تواند برای معرفی هویت و ویژگی‌های این هنر در بازارهای داخلی و خارجی مورد استفاده قرار گیرد.
با وجود مشکلات بازار، فعالیت استادکاران حرفه‌ای خاتم در شیراز متوقف نشده است. به گفته معاون صنایع‌دستی فارس، برخی خاتم‌کاران شیرازی همچنان سفارش‌های خاص و ارزشمندی دریافت می‌کنند و دو پروژه بزرگ نیز توسط خاتم‌کاران شیرازی در نجف و مشهد در حال اجراست.
تولیدکنندگان حرفه‌ای تلاش می‌کنند استانداردهای سنتی این هنر را حفظ کرده و از مواد و روش‌هایی که کیفیت محصول نهایی را کاهش می‌دهد، استفاده نکنند.
جلال غلامی، استاد خاتم‌کار شیرازی، با اشاره به ویژگی‌های خاتم سنتی شیراز، استفاده از مواد اولیه خاص و دقت در آماده‌سازی قطعات را از ویژگی‌های این هنر دانست.
در شیوه سنتی، موادی مانند استخوان شتر، چوب آبنوس، چوب فوفل، چوب عناب و سیم برنج در ساخت خاتم مورد استفاده قرار می‌گرفت. برای ایجاد رنگ سبز نیز در برخی روش‌های سنتی، استخوان در ترکیبی از سرکه و براده مس قرار داده می‌شد.
قطعات مورد استفاده در خاتم باید با دقت بسیار بالا سابیده شوند تا ضلع‌های مثلثی کاملاً منظم باشند. سپس این قطعات در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و نقش‌های هندسی و گل‌های خاتم را تشکیل می‌دهند.
یکی از ویژگی‌های مورد اشاره در شیوه سنتی خاتم‌کاری شیراز، استفاده از آستر چوبی در پشت خاتم است. در این روش، پشت خاتم با چوب سپیدار پوشانده می‌شد تا هنگام اتصال خاتم به میز، قاب، جعبه یا دیگر سطوح، اتصال چوب به چوب ایجاد شود.
به گفته این استاد خاتم‌کار، این شیوه می‌تواند استحکام و دوام اثر را افزایش دهد و به حفظ طولانی‌تر محصول کمک کند.
خاتم‌کاری تنها مختص شیراز نیست و در شهرهای مختلف ایران نیز استادکاران این هنر فعالیت می‌کنند. با این حال، سبک ساخت، نوع مصالح، چسب مورد استفاده و حتی شکل ظاهری محصولات می‌تواند از شهری به شهر دیگر متفاوت باشد.
به همین دلیل، خاتم شیراز را می‌توان دارای ویژگی‌ها و سبک ساخت خاص خود دانست؛ ویژگی‌هایی که بخشی از هویت تاریخی این هنر در فارس را تشکیل می‌دهند.
حضور خاتم‌کاری شیراز در آثار مذهبی نیز بخش مهمی از سابقه این هنر را تشکیل می‌دهد. محمدحسین غلامی، دیگر استاد خاتم‌کار شیرازی، به نمونه‌هایی از آثار خاتم در عتبات عالیات اشاره کرده است.
از جمله نمونه‌های مورد اشاره، صندوق مطهر امام موسی کاظم(ع) و امام جواد(ع) در کاظمین است که قدمت آن حدود ۵۴۰ سال عنوان شده و در ساخت آن از موادی مانند استخوان شتر، چوب فوفل، چوب عناب و سیم برنج استفاده شده است.
همچنین صندوق مطهر امام علی(ع) نیز از دیگر آثاری معرفی شده که به هنر استادکاران ایرانی و شیرازی نسبت داده شده و در ساخت آن از هنرهایی همچون خاتم‌کاری، جوک‌کاری، گره‌چینی و نجاری استفاده شده است.
یکی از مهم‌ترین راه‌های حفظ خاتم‌کاری، انتقال مهارت‌های این هنر به نسل جدید است. استادکاران شیرازی معتقدند اگر آموزش در کنار ایجاد بازار کار قرار گیرد، جوانان بیشتری برای ورود به این حرفه انگیزه پیدا خواهند کرد.
برگزاری دوره‌های آموزشی خاتم‌کاری برای افراد بالای ۱۸ سال، آموزش مهارت‌هایی مانند خاتم‌پیچی و خاتم‌چسبانی و امکان شرکت هنرجویان در آزمون‌های مهارتی از جمله اقداماتی است که می‌تواند مسیر ورود نسل جدید به این حرفه را هموار کند.
برخی هنرجویان پس از پایان دوره‌های آموزشی و دریافت گواهی مهارت، فعالیت خود را با راه‌اندازی کارگاه‌های خانگی آغاز می‌کنند.
با وجود ظرفیت آموزشی و هنری، بازار فروش همچنان یکی از اصلی‌ترین مشکلات خاتم‌کاران شیراز است. این مسئله تنها به خاتم محدود نمی‌شود و فعالان رشته‌هایی مانند منبت، معرق، پیکرتراشی و گلیم نیز با مشکل فروش پایدار محصولات خود مواجه هستند.
استادکاران صنایع‌دستی شیراز خواستار ایجاد بازارچه‌ای ثابت برای عرضه محصولات خود هستند؛ بازاری که بتواند به محل مراجعه مردم و گردشگران تبدیل شود و ارتباط مستقیم میان هنرمند و خریدار را تقویت کند.
خاتم‌کاری شیراز هنری است که هم سابقه تاریخی دارد و هم همچنان استادکاران و تولیدکنندگان فعال خود را حفظ کرده است. با این حال، ادامه حیات آن تنها با آموزش امکان‌پذیر نیست.
حفظ کیفیت، معرفی درست، ایجاد بازار فروش پایدار و جذب نسل جوان چهار عاملی هستند که می‌توانند به حفظ این هنر اصیل کمک کنند. اگر بازار مناسبی برای عرضه آثار خاتم‌کاران ایجاد شود، مسیر انتقال این مهارت به نسل‌های آینده نیز هموارتر خواهد شد.
در نهایت، مسئله خاتم شیراز تنها فروش یک جعبه یا قاب تزئینی نیست؛ موضوع حفظ بخشی از میراث هنری ایران است که سال‌ها با دست و هنر استادکاران ساخته شده و برای ماندگاری، بیش از هر چیز به حمایت از تولیدکننده و ایجاد بازار نیاز دارد.
دیدگاهتان را بنویسید